Choroby odkleszczowe. Jak się zabezpieczyć i kiedy zgłosić do lekarza?

Największym zagrożeniem dla ludzi są bakterie z rodzaju Borrelia i wirus KZM (z rodziny flawiwirusów) powodujący kleszczowe zapalenie mózgu. Ponieważ na ukąszenie kleszcza narażamy się nawet podczas spaceru w miejskim parku, trzeba minimalizować ryzyko.

Jak się zabezpieczyć

• Stosuj repelenty, najlepiej mające w składzie DEET (30-50 proc.) lub ikarydynę (20-30 proc.).
• Zakładaj ubrania osłaniające ciało (zwłaszcza długie spodnie), w jasnym kolorze, łatwiej zauważysz kleszcza. Po powrocie dokładnie się obejrzyj i strzepnij ubrania.
• Gdy znajdziesz intruza, jak najszybciej się go pozbądź. Im dłużej żeruje, tym większe ryzyko zakażenia krętkami Borrelia (do zakażenia wirusem KZM może dojść już w momencie wkłucia).
• Najlepiej użyć specjalnego lassa, które pozwala usunąć kleszcza bez ryzyka, że zostanie zmiażdżony i cię zarazi.
• Zdezynfekuj miejsce po ukąszeniu.

W przychodni

• Zgłoś się do przychodni POZ, jeśli kleszcz znajduje się w trudno dostępnym miejscu, nie potrafisz go wyjąć lub gdy jego fragment został w skórze.
• Obserwuj, czy wokół miejsca ukąszenia pojawia się rumień. Może to nastąpić po po 7-21 dniach. Wcześniejsze zmiany to reakcja alergiczna lub zmiana zapalna.
• Rumień wędrujący świadczy o boreliozie. Nie trzeba wykonywać badań krwi. Lekarz przepisze antybiotyk. Kuracja trwa 21-30 dni.
• Rumień nie występuje zawsze. Jeśli w ciągu 14 dni od ukąszenia pojawią się uczucie rozbicia, gorączka, bóle i sztywność stawów i głowy, zgłoś to lekarzowi POZ. Wystawi skierowanie do specjalisty: zakaźnika, reumatologa lub neurologa, który zleci testy serologiczne.

Skuteczne szczepienie

Szczepienie przeciw KZM jest zalecane zwłaszcza osobom mieszkającym w rejonach, gdzie kleszczy jest dużo, lub często przebywających w miejscach ich żerowania (np. w lesie). Skuteczność szczepienia jest bardzo wysoka, powyżej 95 proc. po podaniu trzech dawek. Już po pierwszej odporność sięga 90 proc. Po trzech latach zaleca się dawkę przypominającą.

To szczepienie jest płatne. Koszt jednej dawki to 120-180 zł. Najlepiej zaszczepić się w przychodni POZ. Wtedy kwalifikacja do szczepienia i jego wykonanie są refundowane. Trzeba tylko kupić szczepionkę (otrzymasz receptę). Zapytaj lekarza o lokalny (np. miejski) program szczepień. Bywają darmowe dla osób w określonym wieku (np. w Warszawie bezpłatnie mogą szczepić się osoby w wieku 20-59 lat).

Trwają prace nad szczepionką przeciw boreliozie: VLA15. Badania kliniczne wykazały ponad 73 proc. skuteczności. Preparat oczekuje na rejestrację, możliwe że będzie dostępny w 2027 r.

Diagnostyka boreliozy przy pomocy testów z krwi

Jeśli rumienia nie ma, ale wystąpią inne objawy, zaleca się wykonanie testów na obecność przeciwciał. Zrobisz to w ramach NFZ (ze skierowaniem od specjalisty).

Testem pierwszego wyboru jest ELISA (przeciwciała klasy IgG i IgM). Jeśli da wynik pozytywny, to wskazanie do leczenia antybiotykiem. Jeśli graniczny, należy potwierdzić go czulszym Western blot (lub Lineblot). Wynik dodatni oznacza zakażenie. Koszt testów wykonanych prywatnie to: ELISA 100-160 zł, Western blot 150-250 zł. Placówkę, która je wykonuje znajdziesz np. na boreliozaonline.pl.

Badanie kleszcza usuniętego z ciała nie ma uzasadnienia, bo nie jest kryterium diagnostycznym. Pozwala jedynie stwierdzić, czy był on nosicielem krętków Borrelia. Wynik dodatni nie potwierdza zakażenia człowieka, więc nie jest podstawą do rozpoczęcia antybiotykoterapii.